Okul Öncesi Dönemde Ekran Süresi: Dikkat, Dürtü Kontrolü ve Beyin Gelişimi Üzerindeki Etkileri
Tabletler, telefonlar, televizyonlar ve dijital oyunlar günümüzde çocukların yaşamının bir parçası haline gelmiştir. Teknoloji doğru kullanıldığında öğrenmeyi destekleyebilir; ancak özellikle okul öncesi dönemde aşırı ekran maruziyetinin çocukların gelişimi üzerinde bazı olumsuz etkileri olabileceği bilimsel araştırmalarla gösterilmektedir.
Son yıllarda uzmanların üzerinde durduğu en önemli konulardan biri ise ekran süresinin dikkat becerileri ve dürtü kontrolü üzerindeki etkileridir.
Okul Öncesi Dönemde Beyin Hızla Gelişir
0-6 yaş dönemi, beynin en hızlı geliştiği yıllardır.
Bu dönemde çocuklar;
- Dikkatlerini sürdürmeyi,
- Beklemeyi,
- Sıra almayı,
- Problem çözmeyi,
- Duygularını düzenlemeyi,
- Dürtülerini kontrol etmeyi
öğrenirler.
Bu becerilerin gelişebilmesi için çocukların gerçek yaşam deneyimlerine, oyun oynamaya, hareket etmeye, sosyal etkileşimlere ve keşfetmeye ihtiyaçları vardır.
Ekranlar Neden Bu Kadar Çekici Geliyor?
Dijital içerikler çocukların dikkatini çekmek üzere tasarlanır.
- Hızlı sahne değişimleri,
- Parlak renkler,
- Ani ses efektleri,
- Sürekli yenilenen uyaranlar
çocuk beyninin dikkat sistemini yoğun şekilde harekete geçirir.
Ancak günlük yaşam bu kadar hızlı değildir.
Bu nedenle bazı araştırmacılar, yoğun ekran maruziyetinin çocukların daha yavaş ilerleyen gerçek yaşam etkinliklerine odaklanmasını zorlaştırabileceğini belirtmektedir.
Araştırmalar Dikkat Sorunlarıyla İlişki Buluyor
Çocuk gelişimi alanında yapılan çeşitli araştırmalar, erken yaşlarda yüksek ekran süresi ile dikkat problemleri arasında ilişki olduğunu göstermektedir.
Kanada’da yapılan geniş kapsamlı bir çalışmada, okul öncesi dönemde günlük ekran süresi arttıkça dikkat sorunları gösterme olasılığının da arttığı bulunmuştur.
Benzer şekilde farklı ülkelerde yürütülen çalışmalar da uzun süreli ekran kullanımının;
- Dikkati sürdürmede güçlük,
- Görev tamamlama sorunları,
- Huzursuzluk,
- Dürtüsel davranışlar
ile ilişkili olabileceğini göstermektedir.
Burada önemli bir nokta vardır:
Araştırmalar ekran kullanımının doğrudan dikkat eksikliği oluşturduğunu kesin olarak söylememektedir. Ancak yüksek ekran süresi ile dikkat problemleri arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu göstermektedir.
Dürtü Kontrolü Nasıl Etkilenebilir?
Dürtü kontrolü, çocuğun istediği şeyi hemen yapmak yerine bekleyebilme becerisidir.
Örneğin;
- Oyuncak sırasını beklemek,
- Arkadaşının sözünü kesmemek,
- Kurallara uymak,
- İstediği şeyi erteleyebilmek
dürtü kontrolü ile ilişkilidir.
Birçok dijital içerik ise anında ödül prensibiyle çalışır.
Çocuk ekrana dokunur ve hemen sonuç alır. Bekleme süresi yoktur.
Bazı araştırmacılar, sürekli hızlı ödül sistemlerine maruz kalan çocukların beklemeyi gerektiren günlük durumlarda daha fazla zorlanabileceğini belirtmektedir.
Ekran Süresi Oyun Zamanının Yerini Alırsa
Uzmanların en büyük endişelerinden biri ekranın kendisinden çok, ekranın yerine geçtiği etkinliklerdir.
Bir çocuk uzun süre ekran başında olduğunda;
- Serbest oyun oynayamaz,
- Hareket edemez,
- Sosyal etkileşim kuramaz,
- Hayal gücünü yeterince kullanamaz,
- Problem çözme deneyimi yaşayamaz.
Oysa bu deneyimler dikkat gelişiminin ve öz düzenleme becerilerinin temel yapı taşlarıdır.
Uyku Üzerindeki Etkiler
Araştırmalar ekran kullanımının uyku kalitesini de etkileyebileceğini göstermektedir.
Özellikle yatmadan önce ekran kullanımı;
- Uykuya dalmayı geciktirebilir,
- Uyku kalitesini azaltabilir,
- Gece uyanmalarını artırabilir.
Yetersiz uyku ise ertesi gün;
- Dikkat dağınıklığı,
- Huzursuzluk,
- Dürtüsellik,
- Öğrenme güçlükleri
ile ilişkilendirilmektedir.
Uzmanlar Ne Öneriyor?
American Academy of Pediatrics ve World Health Organization, okul öncesi dönemde ekran kullanımının sınırlandırılmasını önermektedir.
Uzmanların ortak önerileri şunlardır:
- Ekran süresi yaşa uygun sınırlar içinde tutulmalıdır.
- İçerik kalitesi önemlidir.
- Ekran, oyun ve sosyal etkileşimin yerini almamalıdır.
- Yemek sırasında ekran kullanılmamalıdır.
- Yatmadan önce ekran maruziyeti azaltılmalıdır.
- Çocukların günlük hareket ve açık hava etkinlikleri desteklenmelidir.
Sonuç
Ekranlar günümüz yaşamının bir gerçeğidir. Ancak çocuk gelişimi açısından önemli olan, ekranın ne kadar süreyle ve hangi amaçla kullanıldığıdır.
Bilimsel araştırmalar, okul öncesi dönemde uzun süreli ve kontrolsüz ekran kullanımının dikkat becerileri, dürtü kontrolü, uyku düzeni ve öz düzenleme gelişimi üzerinde olumsuz etkiler oluşturabileceğini göstermektedir.
Çocukların sağlıklı gelişimi için ekran karşısında geçirilen zamandan çok; oyun oynadıkları, hareket ettikleri, keşfettikleri ve insanlarla etkileşim kurdukları zamanların artırılması büyük önem taşımaktadır.
Çünkü çocuk beyni en iyi ekrandan değil, gerçek yaşam deneyimlerinden öğrenir.
Kaynaklar
- Christakis, D. A. et al. (2004). Early Television Exposure and Subsequent Attentional Problems in Children.
- Madigan, S. et al. (2019). Association Between Screen Time and Children’s Performance on a Developmental Screening Test.
- Tamana, S. K. et al. (2019). Screen-Time and Attention Problems in Preschool Children.
- Canadian Paediatric Society (2017). Screen Time and Young Children.
- American Academy of Pediatrics (AAP) Media Use Guidelines.
- World Health Organization (WHO) Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children Under 5 Years of Age.
- Zimmerman, F. J. & Christakis, D. A. (2007). Associations Between Content Types of Early Media Exposure and Subsequent Attentional Problems.
